Arhitektonske raznolikosti Sarajeva: Sakralno naslijeđe evropskog Jerusalema

Sakralna arhitektura Sarajeva nastajala je i razvijala se tokom više od pet stoljeća duge historije grada, formirajući jedinstvenu panoramu evropskog Jerusalema. Za istraživače sakralne arhitekture Sarajevo predstavlja raznovrstan mozaik arhitektonskih stilova ostvarenih gradnjom bogomolja četiri najveće evropske religije

6. Apr 2015. | 17:00 | Boris Trapara
nv38596

U Sarajevu, u samo stotinu metara razdaljine, izgrađena su remek-djela sakralne arhitekture tog vremena. Poštujući pravila odabranog jezika arhitekture, mjerila i proporcija u urbanom tkivu grada, ali i vlastite tradicije i kulture, uz uvažavanje okruženja, objekti sakralne arhitekture u Sarajevu predstavljaju jedinstvene primjere konfesionalne koegzistencije.


Sakralno graditeljsko naslijeđe islama

Polovinom 15. stoljeća Osmanlije su zauzele Hodidjed, Vrhbosnu i Kotorac (srednjovjekovne utvrde u današnjoj sarajevskoj kotlini) i donijele svoju kulturu, način života, običaje, arhitekturu i organski urbanizam. Sarajevske džamije iz ovog perioda se mogu predstaviti putem tipologije koju je razvila profesorica Sabira Husedžinović. Najbrojnije su džamije sa četverovodnim krovom i drvenom munarom (Kadi Hasan-efendijina džamija iz 1560. godine), zatim džamije sa četverovodnim krovom i kamenom munarom, od kojih je sačuvano njih 26, a najpoznatije su Vekil-Harč Mustafa (Hadžijska) džamija iz 1541. godine i Šejh Magribijina (Magribija) džamija iz 1776. godine. Najstarija sarajevska potkupolna dzamija s kamenom munarom, Skender-pašina džamija, izgrađena je 1518, a srušena 1935. godine, i na njenom mjestu se nalazi Dom mladih. Preostalih šest džamija ovog tipa su Muslihudinova (Čekrekčijina) džamija iz 1526. godine, Havadže Duraka (Baščaršijska) džamija iz 1528. godine, Busadži Hadži Hasanova iz 1555. godine, Alipašina džamija iz 1561. godine te Ferhad-begova džamija iz 1562. godine. Složenijem tipu višeprostornih potkupolnih džamija s kamenom munarom pripadaju Gazi Husrev-begova džamija iz 1531. godine i Careva džamija iz 1566. godine.


Gazi Husrev-begova i Alipašina džamija

Gazi Husrev-begova džamija, izgrađena 1531. godine, najvrednije je ostvarenje ranocarigradske arhitektonske škole u Bosni i Hercegovini. Džamiju je projektirao glavni carigradski arhitekt Adžem Esir Ali. Trideset godina kasnije izgrađena je Alipašina džamija, čiji je arhitekt nepoznat. Skromnih je dimenzija, a historičari arhitekture je smatraju najbolje proporcioniziranom džamijom i vrhuncem klasičnog carigradskog stila na našim prostorima. Alipašina džamija pripada tipu jednoprostornih džamija (osnova 9,4×9,4 m) i ima trijem sa četiri stupa, ali je on, za razliku od trijema Begove džamije, pokriven sa tri, a ne sa pet kupolica. Specifičnosti Begove džamije su višeprostorna kompozicija i drvena potkupolna galerija koja se koristila za paljenje uljanih svjetiljki. Molitveni prostor je jednostavan s kvadratnom osnovom (13×13 m) proširen s bočnih strana tetimama, a iznad njega se nalazi kupola visoka 26 metara, što s munarom visine 45 metara čini skladnu arhitektonsku kompoziciju. Begova i Alipašina džamija imaju bogatu stalaktitnu dekoraciju u uglovima ispod kupola (trompe) i na mihrabu. Današnja dekoracija Begove džamije je urađena tokom 2001. i 2002. godine. U Alipašinoj džamiji, koju su gradili dubrovački majstori, polihromnu dekoraciju nose samo mihrab, minber i mahfil, dok su zidovi obojeni u bijelo. Kupola oslonjena na tambur, izgrađena je od turske opeke (tugla) i visoka je 15 metara. Visina munare iznosi 31,5 metara, a plastična dekoracija ograde šerefeta je sačinjena od šestokrakih zvijezda. Posebno se ističe obnova Alipašine džamije po savremenom metodološkom postupku koju je 1894. godine vodio arhitekt Ćiril Iveković (radio i na projektu Vijećnice). Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine je 2005. godine graditeljsku cjelinu Alipašine džamije i 2006. godine graditeljsku cjelinu Gazi Husrev-begove džamije proglasila nacionalnim spomenicima.


Sakralno graditeljsko naslijeđe pravoslavlja

U carigradskom defteru iz 1485. godine stoji da u Sarajevu postoje 42 muslimanske, 103 hrišćanske i osam dubrovačkih kuća, pa se pretpostavlja da je hrišćanska zajednica imala crkvu, iako se ona ne spominje. Osim Stare crkve na Baščaršiji, u Sarajevu se nalazi i Saborna crkva Roždestva Presvete Bogorodice, čiji su kompleks nekad činile i zgrada Bogoslovije (Ekonomski fakultet) i zgrada Mitropolije. Crkva Sv. Save u Blažuju iz 1896. godine ima osnovu oblika slobodnog grčkog krsta. Po arhitektonskoj koncepciji, u sarajevskoj regiji su tokom austrougarskog perioda građena dva tipa pravoslavnih crkvi: crkve centralne osnove (Crkva Uspenja presvete Bogorodice na Palama) i jednobrodne zasvođene crkve sa zvonikom na zapadnoj strani (Crkva Sv. Ilije u Ilijašu). Projekt za Crkvu posvećenu prenosu mošti Sv. Nikolaja u Reljevu završen je 1884. godine. Crkva Sv. Preobraženja u Pofalićima je izgrađena 1939. godine kao savremena interpretacija srpsko-bizantijskog stila u arhitekturi.


Dvije pravoslavne crkve

Jedna od legendi vezana za nastanak Stare pravoslavne crkve Sv. Arhangela Mihaila i Gavrila kaže da je sultan posredstvom Gazi Husrev-bega odobrio izgradnju crkve ne veće od bivolje kože. Da bi doskočili sultanu, sarajevski pravoslavci su izrezali bivolju kožu u trake i, prema legendi, ogradili obuhvat i podigli crkvu (osnova 14,5×16,5 m) djelomično ukopanu u zemlju i bez zvonika.

Gradnja Saborne crkve Roždestva Presvete Bogorodice odvijala se u periodu od 1863. do 1872. godine prema projektu Andrije Damjanova, koji potječe iz porodice arhitekata, zoografa, slikara, ikonopisaca, drvorezaca i kamenorezaca. Sve do austrougarskog perioda, Stara crkva nije imala zvonik, a koji je tad izgrađen u stilu vojvođanskog neobaroka. Za ovaj stil se vjerovalo da simbolizira konfesionalnu pripadnost srpskoj crkvi. Pošto se zvonik nije uklapao u ambijent, šezdesetih godina je izgrađen novi zvonik koji danas gradi bolju arhitektonsku vezu s kompleksom. Crkva je podijeljena na oltar i naos, ima galeriju za žene, a s bočnih strana su dva broda zatvorena pripratom. Saborna crkva je trobrodna bazilika (osnova 37×22,5 m) s upisanim krstom, s pet neobizantijskih kupola i neobaroknim zvonikom visine 45 metara. Ikonostas je rađen u Sergijevskom manastiru u Rusiji. Crkva nije freskopisana već je urađena ornamentalna dekoracija i imitiran je mermer. Svodovi obje crkve simboliziraju plavo nebo s pozlaćenim šestokrakim zvijezdama. Ikonostas Stare crkve oslikali su stari majstori Radul iz XVII stoljeća i Maksim Tujković iz XVIII stoljeća. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine 2006. godine je graditeljsku cjelinu Stare crkve Sv. Arhangela Mihaila i Gavrila, kao i historijsku građevinu Sabornu crkvu Roždestva Presvete Bogorodice proglasila nacionalnim spomenicima.


Sakralno graditeljsko naslijeđe katoličanstva

Iako se u dijelu grada koji se zvao Latinluk (u blizini Latinske ćuprije) nalazila katolička crkva, izgrađena vjerovatno od drveta, a stradala od požara 1693. godine, ipak najstarija sačuvana katolička crkva u Sarajevu je iz austrougarskog perioda. Sarajevski Franjevci su 1881. godine podigli crkvu Sv. Ante Padovanskog, a kasnije i samostan na Bistriku. Crkva Sv. Vinka Paulskog izgrađena je u neogotičkom stilu 1883. godine. Najznačajniji katolički sakralni objekt u Sarajevu je Katedrala Presvetog Srca Isusova, čija je gradnja završena 1889. godine. Crkva Sv. Ćirila i Metoda, s Nadbiskupskim sjemeništem, izgrađena je u stilu italijanske neorenesanse 1892. godine. Interijer je bogato dekoriran u maniru barokne arhitekture. Crkva Presvetog Trojstva izgrađena je 1906. godine s odlikama secesije, neogotike i neoromanike, te ima mnogo sličnosti s crkvom Uznesenja Marijina na Stupu iz 1892. godine. Crkva Kraljice Sv. Krunice izgrađena je u sklopu samostana i Zavoda Sv. Josipa 1911. godine. Crkva Sv. Josipa na Marijinom dvoru izgrađena je 1940. godine. Projektirao ju je arhitekt Karlo Paržik u neoromanskom stilu. Ostale sarajevske katoličke crkve iz austrougarskog perioda projektirao je arhitekt Josip pl. Vancaš.


Katolička katedrala i crkva

Izgradnja Katoličke katedrale je, prema projektu urađenom u Beču, planirana na mjestu na kojem se danas nalazi Dom armije, ali se od tog projekta odustalo jer se planirana katedrala činila prevelikom i preskupom. Nadbiskup Josip Štadler i ministar Benjamin Kalaj su za novi projekt odabrali arhitektu Josipa pl. Vancaša, koji je sa samo 24 godine samostalno izradio projekt današnje katedrale Presvetog Srca Isusova (1884. počela gradnja). Manje ispravke napravio je njegov profesor Friedrich von Schmidt (projektirao je Bečku vijećnicu).

Sestre, Kćeri Božije Ljubavi su na Banskom brijegu dale izgraditi Crkvu Kraljice Sv. Krunice 1911. godine u baroknom stilu. I ovu crkvu je sa školom (Katolički školski centar) i samostanom projektirao Josip pl. Vancaš. Pročelje Katedrale (osnova 42×21 m) je flankirano sa dva tornja od 43 metra. Pod zabatom pročelja je rozeta izvedena od dva niza gotičkih elemenata. Na vrhu portala je kip Srca Isusova, djelo bečkog kipara Hausmanna. Visina tornjeva Crkve Kraljice Sv. Krunice (osnova 30×16 m) iznosi 25 metara. Barokno pročelje nosi glavni ulaz iznad kojeg se nalaze dva reda prozorskih kompozicija. Katedrala Presvetog Srca Isusova je izgrađena u stilu rane gotike s elementima romanike, a po uzoru na crkvu Notre Dame u Dijonu. U oltar je smješten kip Srca Isusova, rad Franza Erlera iz Beča. Freske u sarajevskoj Katedrali, atipičan vid oslikavanja katoličke crkve, nisu očuvane, stoga su na njihova mjesta postavljene kopije urađene u tehnici ulje na platnu slikara Ante Martinovića. Oslikavanje Crkve Kraljice Sv. Krunice izveo je Oton Iveković, a glavni oltar je poklon austro-ugarskog cara Franje Josipa. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine 2005. godine je proglasila historijsku građevinu Katedralu Presvetog Srca Isusova nacionalnim spomenikom.


Sakralno graditeljsko naslijeđe judaizma

Rumelijski beglerbeg Sijavuš-paša je 1581. godine za Jevreje Sefarde, protjerane iz Španije, u Velikoj avliji izgradio han, a kasnije je tu izgrađena i sinagoga (Il Kal Grandi) u kojoj je danas smješten Muzej Jevreja. Jevreji Sefardi su u Sarajevo, osim svoje kulture, običaja, tradicije i jezika ladina donijeli i Hagadu, jedan od najvrednijih rukopisa oslikan i ispisan kao vjenčani poklon, a koji potječe iz 14. stoljeća. Jevreji Aškenazi dolaze u Sarajevo tek poslije 1878. godine.

Novi hram (Il Kal Nuevu) izgrađen je sedamdesetih godina XIX stoljeća u neposrednoj blizini Velikog hrama (Il Kal Grandi), a danas se u njemu nalazi istoimena galerija. Na Mejtašu je 1901. godine izgrađena Kuća molitve (Bet Tefila) koja je nakon Drugog svjetskog rata preprojektirana u stambeni prostor. Godine 1903. izgrađena je zgrada Jevrejske općine i škole, a u sklopu koje se nalazio Hram nijemih (Il Kal Di Lus Mudus). Il Kal Di Tiju Mači Bohor i Tikun Hacot su male sinagoge koje su se nalazila u sklopu porodičnih kuća izgrađenih polovinom 19. stoljeća. Najveći jevrejski hram u Sarajevu, Veliki hram (Templ) izgrađen je 1930. godine, a 1964. je preprojektiran i danas je Bosanski kulturni centar. Na Kovačićima se nalazi, drugo po veličini u Evropi, Jevrejsko groblje s kapelom (Ciduk Adin) iz 1924. godine.


Dvije važne sinagoge

Prvobitni izgled Sefardske sinagoge, Velikog hrama (Il Kal Grandi) iz 1581. godine nije poznat, osim da je hram bio trobrodna građevina s jednom galerijom. Veliki hram (osnova 23×11 m) je nadsvođen sa četiri kupole u glavnom brodu i bačvastim svodovima u bočnim brodovima. Arhitektonska forma se može dovesti u vezu s izgledom hramova građenih u Španiji, ali s utjecajem islamske arhitekture u Bosni i Hercegovini. Dogradnja bočnog krila izvršena je 1909. godine. Tokom Drugog svjetskog rata, hram je bio opljačkan i pretvoren u zatvor, a 1966. godine adaptiran u Muzej Jevreja. Svaka sinagoga sadrži konhu u kojoj se nalazi aron hakodeš (ormar) u kojem se čuvaju svici Tore, simbol vječne svjetlosti – nertamid, i tivu ili bimu (podijum) s kojeg se vodi vjerska služba. U izboru stila gradnje, netipičnog za Sarajevo, Aškenaska sinagoga (osnova 25×14,5 m) predstavlja kompaktnu masu sa četiri kupole na uglovima, a presvučena je plitkom pseudomaurskom dekoracijom. Tokom izgradnje, Karlo Paržik je prepravljao projekt arhitekte Wilhelma Stiassnya. Dvorana Aškenaske sinagoge je sagrađena s galerijom za žene, a oslikao ju je Ludvig Oisner ornamentalnim detaljima. U Drugom svjetskom ratu Njemačke trupe su Aškenasku sinagogu pretvorile u štalu, pa je hram na taj način bio obeščašćen, što je bilo razlogom da se 1960-ih godina 20, stoljeća izvede horizontalna pregrada u nivou galerije za žene. Davidova zvijezda je na ulaznim vrata Aškenaske sinagoge, ali se sreće i na interijerskoj opremi Velikog hrama. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine 2003. godine je historijsku građevinu Veliki hram (Il Kal Grandi) i historijsku građevinu Aškenasku sinagogu proglasila nacionalnim spomenicima.

Čuvajući tradicionalne vrijednosti putem sakralne arhitekture, sve sarajevske vjerske zajednice su primjer konfesionalne koegzistencije u petostoljetnoj historiji razvoja grada. Islamska sakralna arhitektura je nastajala u mjerilu čovjeka, poštujući principe tradicije. Objekti pravoslavne sakralne arhitekture predstavljaju primjere stilova koji određuju konfesionalnu pripadnost. Crkve katoličke sakralne arhitekture su građene u evropskim neostilovima s vrijednom interijerskom opremom. Sarajevske sinagoge su putem svoje maurske arhitekture uvijek odražavale orijentalno porijeklo jevreja Sefarda i Aškenaza. Molitveni prostori građeni u različitim arhitektonskim stilovima za potrebe najvećih svjetskih konfesija do danas su u velikoj mjeri sačuvali svoju originalnost glede namjene i oblikovnosti, poštujući vrijednosti tradicije, ostali su okosnice kulturnog i vjerskog života građana Sarajeva.

Na vrh